Księgi sądowe wiejskie z XV wieku

Tomasz Wiślicz

(Wersja poprawiona i uzupełniona w stosunku do publikacji drukiem: Księgi sądowe wiejskie z XV w. [w:] Świat średniowiecza. Studia ofiarowane Profesorowi Henrykowi Samsonowiczowi, red. Agnieszka Bartoszewicz, Grzegorz Myśliwski, Jerzy Pysiak, Paweł Żmudzki, Warszawa: Wydawnictwo Uniwersytetu Warszawskiego 2010, s. 162-170)

(aktualizacja: 28.12.2016)


1. Uwagi wstępne

2. Najstarsza wiejska księga sądowa

3. Okolice Krakowa (województwa krakowskie i sandomierskie):

Nowa WieśJadownikiMaszkieniceZawada UszewskaRajbrotBielczaLubczaBystra

4. Województwo ruskie (w tym wsie „głuchoniemieckie”):

KrzemienicaBrzezówkaFutomaWaraKrościenko WyżneTrześniówHaczówWola Komborska i Wola JasienickaKlimkówka i IwoniczLubatówkaKsięga bartna starostwa leżajskiego

5. Spoza Małopolski:

Księga poddanych klasztoru Benedyktynów w LubiniuŁęgoniceKoźliny (Güttland)

6. Zestawienie chronologiczne ksiąg sądowych wiejskich z XV w.

7. Bibliografia


Jednym z nielicznych źródeł, rejestrujących życie wsi polskiej w okresie przedrozbiorowym są wiejskie księgi sądowe. Są to właściwie jedyne zapisy z tej epoki, które można – przynajmniej częściowo – uznać za wytwór działalności intelektualnej chłopów. Wprawdzie pisarzami (a zarazem redaktorami tekstu) byli na ogół przedstawiciele innych grup społecznych, a głos decydujący w prawie wiejskim i tak należał do właściciela wsi, to jednak spośród chłopów wybierano ławę sądową oraz wiejskich urzędników, podsądnymi zaś również byli chłopi, zatem to ich zeznania stanowiły podstawę dla późniejszych decyzji oraz ostatecznych zapisów. Dlatego też wiejskie księgi sądowe są nieocenionym źródłem zarówno dla historyków prawa, jak i badaczy społeczeństwa, kultury i mentalności wsi polskiej (Vetulani 1959: 99-114; Łosowski 2013).

Księgi sądowe wiejskie są zwykle wykorzystywane przez historyków czasów nowożytnych, lecz warto pamiętać, że ich źródła tkwią w średniowieczu i są one poniekąd owocem kolonizacji na prawie niemieckim. Najstarsze księgi sądowe powstały na wsi w początku XV stulecia, czyli wiek później niż księgi miejskie i kilkadziesiąt lat później niż księgi sądów szlacheckich. Niezbędnym warunkiem ich powstania było bowiem istnienie samorządu wiejskiego. Nie był to jednak warunek wystarczający, gdyż w takim wypadku księgi wiejskie powstałyby wcześniej i masowo występowałyby w Wielkopolsce, tymczasem ich głównym skupiskiem jest pas podkarpacki w Małopolsce (Grodziski 1960: 113-114), a pojawiają się one zwykle dopiero kilkadziesiąt lat po lokacji wsi.

Jako źródło inspiracji ich powstawania wskazuje się przede wszystkim wpływ praktyki miejskiej, z którą mieli do czynienia chłopi, utrzymujący kontakty gospodarcze z miastami. Dalej, nie można wykluczyć inspiracji ze strony właścicieli dóbr, zwłaszcza w królewszczyznach czy w rozległych dobrach kościelnych i magnackich. W takim wypadku prowadzenie ksiąg zapisów miało ułatwiać administrację dóbr i stanowiło poniekąd przeniesienie praktyki z sądów szlacheckich czy duchownych (Słowiński 1990: 26), Stanisław Grodziski sugerował również, że wpływ na powstawanie ksiąg sądowych wiejskich miała działalność sądów wyższych prawa niemieckiego, w których jako asesorzy występowali sołtysi (Grodziski 1960: 116-117). Pogląd ten zakwestionował jednak Ludwik Łysiak, wskazując na chronologiczną niekonsekwencję: sądy wyższe prawa niemieckiego prowadziły ożywioną działalność od końca XIV do połowy XV w., tymczasem z tego okresu znamy tylko wyjątkowe przypadki zakładania ksiąg sądowych wiejskich – radykalny wzrost ich liczby następuje dopiero w XVI w (Łysiak 1962: 188-192).

Niemniej, zachowany do dziś zbiór wiejskich ksiąg sądowych, sięgających XV w., liczy ponad dwadzieścia tomów. Z wyjątkiem kilku wydanych drukiem, księgi sądowe wiejskie rzadko stają się źródłem dla historyków polskiego średniowiecza. Dotychczas najszerzej wykorzystali średniowieczne księgi sądowe wiejskie autorzy tomu Kultura Polski średniowiecznej XIV-XV w., zwłaszcza Jacek Wiesiołowski i Hanna Zaremska (Geremek 1997). Poniżej zebrałem zatem informacje dotyczące znanych nam ksiąg sądowych wiejskich z XV w., mając nadzieję, że ten przewodnik zainspiruje mediewistów do bliższego zajęcia się źródłami tego typu.

Najstarsze wiejskie księgi sądowe wiejskie w Polsce założono w początkach XV wieku. Dotychczas za najdawniejszą uchodziła księga sądowa wsi Brzozowa koło Zakliczyna, leżącej wówczas w województwie krakowskim i powiecie sądeckim (Katalog, nr 15). Przechowywana jest ona w Bibliotece Naukowej PAU i PAN w Krakowie (rkps 1548), a w katalogu figuruje jako Księga sądowa wsi Brzozowej pod Brzostkiem (1393-1632). W opisie bibliotecznym księgi nie zgadza się jednak ani identyfikacja geograficzna (Brzozowa nie leży pod Brzostkiem), ani odczyt daty rocznej najdawniejszego zapisu. Datę początkową księgi oznaczono bowiem błędnie jako rok 1393 – zatem byłaby to księga o genezie jeszcze czternastowiecznej. Tymczasem najstarsze w niej zapisy pochodzą z roku 1541, tak więc księga ta w ogóle wypada z zakresu poniższego zestawienia. Za najdawniejsze księgi wiejskie należy wobec tego uznać księgi trzech wsi w zachodniej części województwa ruskiego: Krościenka Wyżnego, prowadzoną od 1408 r., Trześniowa, założoną w 1419 r. oraz Brzezówki, rozpoczynającą się w 1429 r. Omawiając piętnastowieczne księgi, przyjmę jednak układ geograficzny. Zacznę od Małopolski, poruszając się wzdłuż Karpat od zachodu na wschód, a następnie przedstawię nieliczne księgi z innych regionów Polski.

Z okolic Krakowa zachowała się księga ławnicza Nowej Wsi (Łobzowskiej) z lat 1439-1500 Archiwum Główne Akt Dawnych w Warszawie, Zbiór Branickich z Suchej, depozyt z Wohynia, sygn. 62), licząca 78 kart w formacie dutki (Katalog, nr 13a). Szczegółowy jej opis podała Agnieszka Bartoszewicz w osobnym artykule (2001). Zapewne jest to ta sama księga, którą Konstanty Hoszowski w 1832 r. opisał, jako przejętą przez Archiwum Główne Akt Hipotecznych Krakowa „książeczkę w wąskiej oprawie bez kompatur kart 80 w sobie mającą od roku 1438 zaczynającą się w r. 1496 kończącą się” (Hoszowski 1832: 15).

Dalej na wschód znamy sięgające XV w. księgi sądowe czterech wsi królewskich położonych między Bochnią a Wojniczem, w okolicach dzisiejszego miasta Brzeska. Po pierwsze są to dwie księgi ze wzmiankowanej już w XII wieku (a lokowanej w 1357 r.) wsi Jadowniki. Pierwsza z nich to księga sądowa, założona w 1454 r. i wykorzystywana do 1591 r. (Biblioteka Naukowa PAU i PAN w Krakowie, rkps 1544, t. I), licząca 400 stron w formacie dutki (Katalog, nr 17b). Jej fragmenty wydał Bolesław Ulanowski (1921: nr 4834-4939: Księgi gromadzkie wsi „Jadowniki” 1454-1699). Druga księga obejmuje lata 1457-1495 (Biblioteka Jagiellońska, rkps 5341) i ma 180 stron (Katalog, nr 17a). Nie bardzo wiadomo, dlaczego przez kilkadziesiąt lat prowadzono równolegle dwie księgi. Być może ma to jakiś związek z faktem, że w księdze z Biblioteki Jagiellońskiej wiele miejsca zajmują akta dotyczące jednej tylko nieruchomości we wsi, mianowicie młyna.

W sąsiedniej wsi Maszkienice księgę sądową (Acta iudicii banniti Maskynyczensis) założono w 1482 r. i wprowadzono do niej zapisy do 1602 r., oraz pojedynczy zapis w roku 1648 (Biblioteka Zakładu Narodowego im. Ossolińskich we Wrocławiu, rkps 2274/11, skan: oai:www.dbc.wroc.pl:6518). Księga liczy w sumie 183 karty w formacie dutki (Katalog, nr 25a). Całą księgę wydał B. Ulanowski (1921: nr 522-1026: Księga gromadzka wsi „Maszkienice” 1482-1602). Nota bene, z Maszkienic pochodził Franciszek Bujak (1875-1953), wybitny historyk, pionier badań socjologicznych wsi i twórca polskiej szkoły historii gospodarczej, który uratował wiele dokumentów dotyczących rodzinnej wsi oraz Jadowników.

Nieodległa Zawada Uszewska księgę sądową posiadała już w 1471 r. Dutka, licząca 95 kart, jest przechowywana w Bibliotece Naukowej PAU i PAN w Krakowie (rkps 3910), a w inwentarzu opisana jest jako Księga gromadzka wsi Zawada z lat 1505-1592. W istocie obejmuje lata 1471-1597, a do 1500 r. była prowadzona dość regularnie (Katalog, nr 34a).

W położonej dalej na południe wsi Rajbrot księgę sądową założono w 1492 r. Tę najstarszą księgę prowadzono do 1545 r. Znajduje się ona obecnie w Archiwum Państwowym w Krakowie (Depozyty rękopisowe, sygn. 267), liczy 178 stron w formacie dutki i jest, niestety, dość słabo zachowana (Katalog, nr 30a). We wszystkich pięciu wyżej wymienionych wsiach zwyczaj prowadzenia ksiąg sądowych utrzymał się aż do upadku Rzeczypospolitej.

Od północy z Maszkienicami graniczy wieś Bielcza, która wszakże należała już do województwa sandomierskiego i powiatu pilzneńskiego. Była ona częścią klucza radłowskiego, dóbr stołowych biskupów krakowskich. Księgę sądową założono w Bielczy w 1484 r. Jej jeden tom, liczący 266 kart, obejmuje cały okres staropolski, aż do 1785 r. (Katalog, nr 125). Rękopis przechowywany jest w Bibliotece Naukowej PAU i PAN w Krakowie (rkps 1946). Co ciekawe, nie posiadamy żadnych informacji o tym, by księgi wiejskie istniały w jakiejkolwiek innej wsi klucza radłowskiego (nie wyłączając głównej wsi – Radłowa i parafialnego Bożęcina). Być może zatem zwyczaj prowadzenia ksiąg sądowych w Bielczy nie został wprowadzony przez biskupią administrację dóbr, ale został przejęty z sąsiednich Maszkienic i Jadowników.

Trochę dalej na wschód, niedaleko Pilzna, również w województwie sandomierskim, leżała kolejna stara wieś królewska Lubcza (lokowana na prawie niemieckim w 1369 r.). Księgę wiejską prowadzono tu przynajmniej od 1457 r. Oryginał, obecnie zaginiony, znajdował się w bibliotece Jerzego Moszyńskiego w Krakowie i liczył aż 738 stron (Katalog, nr 127). Korzystał z niego jeszcze Bolesław Ulanowski, publikując fragmenty księgi z lat 1457-1603 (Ulanowski 1921: nr 6051-7006: Księga gromadzka wsi „Lubcza” 1457-1603).

Księga sądowa jeszcze jednej wsi z tych okolic (choć z terenu staropolskiego województwa krakowskiego, powiatu bieckiego) sięga XV w., chociaż raczej symbolicznie. Jest to prowadzona od 1499 r. księga wsi Bystra, przechowywana w Archiwum Diecezjalnym w Tarnowie (bez sygnatury). Jej opis archiwalny brzmi: Księga ławnicza wsi Bystrej koło Biecza z łat 1499-1561, choć raczej należałoby określić jej położenie jako „koło Gorlic”, a dokładniej – Szymbarku, w którym znajdował się zresztą jej kościół parafialny (Katalog, nr 1). Została ona zmikrofilmowana i można z niej korzystać w Ośrodku Archiwów, Bibliotek i Muzeów Kościelnych w Lublinie, mf. 3482 (Hamryszczak 2009: 133).

Największa liczba znanych nam ksiąg sądowych wiejskich sięgających XV w. pochodzi z rejonu największego zagęszczenia tego typu zabytków, czyli z zachodniej części województwa ruskiego – ziemi przemyskiej i sanockiej, a dokładniej z terenu pasa między rzekami Wisłokiem a Sanem. Przed przyłączeniem Rusi do Królestwa Polskiego był to rejon pograniczny, a od połowy XIV w. stał się obszarem intensywnej akcji kolonizacyjnej. Nowe wsie, lokowane na prawie niemieckim, zasiedlano często kolonistami saskimi, śląskimi czy niderlandzkimi, co znajdowało swój wyraz nawet w języku, w jakim prowadzono zapisy. Ludność tę piśmiennictwo etnograficzne zwie Głuchoniemcami. Nazwa ta może pochodzić od słowa „głusza”, tak jak w używanej obecnie niemieckiej wersji nazwy tej grupy etnograficznej: Walddeutsche. Józef Szujski przetłumaczył jednak tę nazwę na niemiecki jako Taubdeutsche, czyli „głusi Niemcy” i określenie to również bywa stosowane (Szujski 1882: 170). Po niszczących najazdach tatarskich z pierwszej ćwierci XVII w. język niemiecki stracił swą pozycję na rzecz polskiego, choć przetrwały niemieckie nazwy osobowe i jeszcze w początkach XIX w. można było odnaleźć w miejscowym folklorze zabytki archaicznej mowy niemieckiej (Wiszniewski 1844: VI, 367-370, przyp. 511).

Zacząć należy od najdalej na północ wysuniętej z tych miejscowości, graniczącej z Łańcutem wsi Krzemienica w ziemi przemyskiej. Była to wieś prywatna, związana z Pileckimi, późnej ze Stadnickimi, by w końcu znaleźć się w dobrach Lubomirskich. Najstarsza znana księga sądowa Krzemienicy obejmuje lata 1451-1482 i liczy 264 strony, zaś przechowywana jest w Bibliotece Naukowej PAU i PAN w Krakowie, rkps 1868 (Katalog, nr 81a). Księga w całości spisana jest w języku niemieckim. Jej fragmenty wydał w 1921 r. Bolesław Ulanowski (1921: nr 4735-4833: Księga gromadzka wsi „Krzemienica” 1451-1482), a całość – niemieccy uczeni Franz A. Doubek i Heinrich Felix Schmid dziesięć lat później (Doubek i Schmid 1931). Kolejna z zachowanych ksiąg sądowych Krzemienicy zaczyna się dopiero w roku 1580, mamy zatem prawo podejrzewać, że istniała jeszcze jedna księga sądowa tej wsi, sięgająca XV w.

Nieco na południe od Krzemienicy piętnastowieczną księgę sądową posiada wieś Brzezówka, należąca do szlacheckich dóbr hyżneńskich (własność Kmitów). Księga tej wsi założona została już w 1429 r. (a więc jest trzecią z najstarszych zachowanych po Krościenku i Trześniowie) i służyła aż do 1751 r. (Katalog, nr 68). Jest to dutka licząca 382 strony, przechowywana w Archiwum Państwowym w Krakowie, gdzie figuruje w inwentarzu jako księga wsi Brzozówka (sic!), I.T. 219. Wszelako Brzezówka nie była wsią „głuchoniemcką”. Zapisy w księdze prowadzono początkowo po łacinie, a już od 1524 r. zaczęły się pojawiać zapiski po polsku.

Wsią „głuchoniemiecką” nie była również położona parę kilometrów na południe od Brzezówki, ale już w ziemi sanockiej, szlachecka wieś Futoma. Księga sądowa tej wsi obejmuje lata 1446-1638 (Katalog, nr 104a). Jest to dutka licząca 840 stron, przechowywana w Centralnym Państwowym Archiwum Historycznym Ukrainy we Lwowie (fond 814, opis 1, sygn. 1), gdzie trafiła ze zbiorów Archiwum Diecezjalnego w Przemyślu (nosi sygnaturę 661 tego archiwum), a wywieziona została w czasie II wojny światowej. Inwentarz podaje jako jej datę skrajną rok 1664, ale nie znajduje to potwierdzenia w rzeczywistości. Jednak być może księga była jeszcze niedawno nieco obszerniejsza. Obecnie tom wymaga konserwacji, rozpadł się bowiem na luźne składki. Być może jest ona tożsama z księgą wsi Piątkowa z XV-XVI w., którą, wedle Franciszka Kotuli (1962/1963: 429) miał zabrać proboszcz z urzędu gminnego jeszcze przed II wojną światową i przekazać do Archiwum Diecezjalnego w Przemyślu, skąd została wywieziona do Lwowa. Wieś Piątkowa należała w okresie staropolskim do parafii w Futomie, losy księgi się zgadzają, a Kotula być może nie miał okazji bliżej zapoznać się z jej treścią (Sugestię tę zawdzięczam panu Robertowi Mnichowi).

Po przeciwległej stronie nieodległego od Futomy miasta Dynowa leży nad Sanem wieś Wara, będąca najpierw częścią dóbr dynowskich Kmitów, a później Wapowskich, i to również nie była wieś „głuchoniemiecka”. Księga wsi Wary obejmuje lata 1449-1623 w dość cienkim tomie, liczącym 86 kart, a przechowywana jest w Bibliotece Jagiellońskiej, rkps 6389 (Katalog, nr 122). Całość księgi wydał Ludwik Łysiak w ramach II serii Starodawnych Prawa Polskiego Zabytków (Łysiak 1971), dzięki czemu stała się ona ważnym źródłem dla kilku opracowań historycznych (Sołtys 1986; Wyczański 1992, 1998).

Na zachód od Wary, między Brzozowem a Krosnem, znajduje się zespół kilku sąsiadujących wsi osadnictwa „głuchoniemieckiego”, które mogą pochwalić się zachowanymi księgami sądowymi, sięgającymi XV w. Najstarsza z nich pochodzi z królewskiej wsi Krościenko Wyżne (obecnie to praktycznie przedmieście Krosna). Acta iudicii scabinalis in Krościenko obejmują lata 1408-1462 i są najstarszą zachowaną księgą sądową wiejską w Polsce (Katalog, nr 110a). Księga przechowywana jest w Bibliotece Zakładu Narodowego im. Ossolińskich we Wrocławiu (rkps 1088) wraz z kolejnym tomem (rkps 1089), obejmującym lata 1463-1535 (Katalog, nr 110b). Obydwie księgi są w formacie dutki, starsza liczy 126 kart, młodsza – 219. Spisane są po łacinie z niemieckimi wtrętami. Całość pierwszej księgi oraz obszerne fragmenty drugiej wydał B. Ulanowski (1921: nr 1027-2670: Księgi gromadzkie wsi „Krościenko” 1408-1535).

Zaledwie o dekadę później założono księgę we wsi Trześniów, również będącej własnością królewską. Najstarsza z zespołu pięciu ksiąg tej wsi obejmuje lata 1419-1609 i jest obszernym tomem (734 strony) w formacie dutki (Katalog, nr 120a). Rękopis znajduje się obecnie w Centralnym Państwowym Archiwum Historycznym Ukrainy we Lwowie (fond 48, opis 1, sygn. 1). Księga została wydana w całości przez Helenę Polaczkównę jeszcze w 1923 r. (Polaczkówna 1923). Wbrew powtarzanym często opiniom, liczba ludności niemieckiej wśród mieszkańców Trześniowa w XV w. była raczej niewielka. Analiza, przeprowadzona przez edytorkę księgi, wskazuje na znaczą przewagę ludności etnicznie polskiej wraz z niewielką grupą ludności ruskiej (Polaczkówna 1923: 9-11).

Fakt, że w pierwszej ćwierci XV w. zaczęto prowadzić księgi sądowe w dwóch pobliskich wsiach królewskich, Krościenku Wyżnym i Trześniowie, pozwala na domysły, że leżąca pomiędzy nimi wieś królewska Haczów, o równie dawnej metryce, także mogła posiadać wówczas swoją księgę (Katalog, nr 145). Tym bardziej że istniała we wsi tradycja prowadzenia ksiąg, o czym świadczy przytoczona przez Stanisława Rymara informacja o tym, iż w 1908 r. widziano w kancelarii gminnej w Haczowie starą gromadzką księgę sądową z XVII w., lecz i ta księga zaginęła około 1910 r. (Rymar 1962: 88, przyp. 2).

W połowie XV w. założono księgi sądowe w dwóch wsiach szlacheckich, położonych nieco na północ od Krościenka Wyżnego i Trześniowa. W 1457 r. zaczynają się zapisy w księdze wsi Wola Komborska, a księga ta służyła gromadzie aż do 1683 r. (Katalog, nr 124). Rękopis, liczący 405 stron, przechowywany jest w Bibliotece Naukowej PAU i PAN w Krakowie (rkps 1545). Księga została w całości wydana przez B. Ulanowskiego (1921: nr 1-521: Księga gromadzka wsi „Komborska Wola” 1457-1683). W pobliskiej wsi Wola Jasienicka najstarsze zapisy wprowadzono do księgi w roku 1460 (Katalog, nr 123). Ta księga służyła nawet dłużej niż w Woli Komborskiej, gdyż praktycznie do upadku Rzeczypospolitej (ostatni chronologicznie zapis pochodzi z 1788 r.). Tom liczy 543 strony i znajduje się w Bibliotece Naukowej PAU i PAN w Krakowie (rkps 1546). Fragmenty księgi wydał B. Ulanowski (1921: nr 3742-3806: Księga gromadzka wsi „Wola Jasienicka” 1463-1767). Obie te wsie należały do strefy osadnictwa niemieckiego, jednak księgi prowadzono początkowo po łacinie, a od końca XVI w. po polsku.

Bliżej w stronę Karpat, po drugiej stronie Wisłoka, leżały dwie inne szlacheckie wsie „głuchoniemieckie” – Klimkówka i Iwonicz, które otrzymały wspólną księgę sądową w roku 1485 (Katalog, nr 108a). Księga ta, formatu dutki o objętości 323 kart, służyła gromadom do 1746 r. Prowadzona była początkowo po niemiecku, później z coraz większym udziałem łaciny, a od lat sześćdziesiątych XVI w. niemal wyłącznie po polsku. Rękopis przechowywany jest w Bibliotece Naukowej PAU i PAN w Krakowie (rkps 6559). Sąsiednia królewszczyzna Lubatówka, również zasiedlona przez Głuchoniemców, także posiadała księgę sądową, założoną w 1473 r. i uzupełnianą do roku 1740 (Katalog, nr 112). Podobnie jest to dutka, licząca 414 kart, tyle że od początku pisana po łacinie, a od lat siedemdziesiątych XVI w. – po polsku. Księga znajduje się obecnie w zbiorach Archiwum Głównego Akt Dawnych w Warszawie w zespole „Księgi wiejskie”.

Do piętnastowiecznych ksiąg sądowych wiejskich z województwa ruskiego można dodać jeszcze jedną – księgę sądu bartniczego. Sądy bartnicze posługiwały się wprawdzie odmiennym od wiejskiego prawem, ale zwyczajowo omawia się je wspólnie z sądami wiejskimi ze względu na fakt, że dotyczyły one na ogół ludzi o tej samej pozycji społecznej. Najstarszą ze znanych ksiąg bartnych jest właśnie pochodząca z ziemi przemyskiej Księga sądów bartniczych w starostwie leżajskim 1478-1637, przechowywana w Bibliotece Zakładu Narodowego im. Ossolińskich we Wrocławiu (rkps 6128/11, skan: oai:www.dbc.wroc.pl:7574). Jest to obszerna dutka, licząca 629 kart, powstała zapewne ze zszycia luźnych składek, które złożono w księgę, nie zachowując ich chronologii (Katalog, nr 82a).

Spoza południowej Małopolski znamy tylko trzy wiejskie księgi sądowe sięgające XV w., z których w dodatku dwie zaginęły. Z terenów województwa poznańskiego (powiatu kościańskiego) dysponujemy fragmentami Księgi sądowej poddanych klasztoru Benedyktynów w Lubiniu z lat 1432-1542, wydanymi przez Bolesława Ulanowskiego (1921: nr 4440-4483). Niezupełnie była to jednak wiejska księga sądowa, lecz raczej sporządzone przez wydawcę wypisy z księgi czynności opatów, związanych z jurysdykcją patrymonialną. Księga ta, przechowywana wówczas w bibliotece seminarium duchownego w Gnieźnie, obecnie uchodzi za zaginioną.

Z terenów Mazowsza znana z opisu jest Księga ławnicza miasteczka i wsi Łęgonice z lat 1460-1662. Wieś Łęgonice (zwana również Łęgonicami Dużymi) leżała w województwie rawskim, powiecie bialskim i należała do dóbr arcybiskupa gnieźnieńskiego. Po drugiej stronie Pilicy, już w województwie sandomierskim, znajdowało się miasteczko Łęgonice Małe. Rękopis przechowywany był przed wojną w Bibliotece Krasińskich (sygn. 2969) i liczył 87 kart w formacie dutki (Pułaski 1915: 40, nr 33). Podzielił, niestety, los zbiorów tej biblioteki, spalonej przez Niemców po powstaniu warszawskim, trudno zatem powiedzieć, do jakiego stopnia była to w istocie wiejska księga sądowa.

W końcu, jedyna istniejąca piętnastowieczna księga wiejska spoza Małopolski to księga ławnicza żuławskiej wsi Koźliny (Güttland), należącej do miasta Gdańska. Księga ta obejmuje lata 1477-1608 i przechowywana jest w Archiwum Państwowym w Gdańsku (630, Akta wsi Koźliny, tom 1).

Wciąż jeszcze odnajduje się kolejne księgi sądowe wiejskie, nie przechowywano ich bowiem zbyt pieczołowicie. Jednak szanse na odnalezienie ksiąg sięgających XV w. są raczej niewielkie. Powyższy przegląd obejmuje już zapewne komplet tych źródeł. Zaledwie kilka z nich doczekało się pełnych edycji źródłowych, z których część nie spełnia obecnych wymogów wydawniczych. Zaawansowane były prace edytorskie nad księgą Klimkówki i Iwonicza, o czym świadczy maszynopis, przechowywany w tzw. „Tekach Adama Vetulaniego” w Katedrze Historii Prawa Polskiego Uniwersytetu Jagiellońskiego (Dwornicka 1999). Wśród pozostałych, najbardziej wartościowe byłyby edycje ksiąg Jadowników, Brzezówki i Futomy, zwłaszcza że ta ostatnia koniecznie wymaga konserwacji. Nowe edycje, a choćby udostępnienie tych rozproszonych rękopisów w formie elektronicznej, być może zainspirowałoby ciekawe studia historyczne nad wsią polską XV wieku.

2010, 2016


Zestawienie chronologiczne ksiąg sądowych wiejskich z XV w.:

tabela-ksw-xv


Bibliografia:

Bartoszewicz 2001 – Agnieszka Bartoszewicz, Księgi sądowe Nowej Wsi (Łobzowskiej) z drugiej połowy XV wieku, „Studia Źródłoznawcze”, T. 39, s. 115-131.

Doubek i Schmid 1931 – Franz A. Doubek i Heinrich Felix Schmid, Das Schöffenbuch der Dorfgemeinde Krzemienica aus den ]ahren 1451-1482, Leipzig.

Dwornicka 1999 – Irena Dwornicka, Teki Adama Vetulaniego, „Rocznik Biblioteki PAN w Krakowie”, T. 44, s. 77-82.

Geremek 1997 – Kultura Polski średniowiecznej XIV-XV w., red. Bronisław Geremek, Warszawa.

Grodziski 1960 – Stanisław Grodziski, Księgi sądowe wiejskie (zasięg terytorialny i geneza), „Czasopismo Prawno-Historyczne”, T.12, z. 1, s. 85-140.

Hamryszczak 2009 – Artur Hamryszczak, Materiały do badań genealogicznych w zasobach Instytutu Archiwów, Bibliotek i Muzeów Kościelnych KUL w Lublinie, „Rocznik Lubelskiego Towarzystwa Genealogicznego”, T. 1, s. 109-135.

Hoszowski 1832 – „Opis ksiąg hipotecznych Miasta Chrzanowa, Nowey Góry, Nowey Wsi, Krowodrzy, Prądnika Białego i Jurydyk w Krakowie przez Konstantego Hoszowskiego (1832)”, BJ, rkps 1835.

KatalogKatalog małopolskich ksiąg sądowych wiejskich XV-XVIII w., oprac. Tomasz Wiślicz, Warszawa 2007

Kotula 1962/1963 – Franciszek Kotula, Z dziejów Wojewódzkiego Archiwum Państwowego w Rzeszowie, „Rocznik Województwa Rzeszowskiego”, R. 4, s. 419-436.

Łosowski 2013 – Janusz Łosowski, Dokumentacja w życiu chłopów w okresie staropolskim. Studium z dziejów kultury, Lublin.

Łysiak 1962 – Ludwik Łysiak, W sprawie genezy ksiąg sądowych wiejskich, „Czasopismo Prawno-Historyczne”, T. 14, z. 2, s. 175-194.

Łysiak 1971 – Księga sądowa wsi Wary 1449-1623, wyd. Ludwik Łysiak, „Starodawne Prawa Polskiego Pomniki”, seria II, dział II, t. VIII, Wrocław.

Polaczkówna 1923 – Najstarsza księga sądowa wsi Trześniowa 1419-1609, wyd. Helena Polaczkówna, „Zabytki dziejowe TN we Lwowie”, t. I, Lwów.

Pułaski 1915 – Franciszek Pułaski, Opis 815 rękopisów Biblioteki Ord. Krasińskich, Warszawa.

Rymar 1962 – Stanisław Rymar, Haczów wieś ongiś królewska (1350-1960), Kraków.

Słowiński 1990 – Jan Słowiński, Kancelarie wsi małopolskich od końca XIV do schyłku XVIII wieku, „Studia Źródłoznawcze”, T. 31, s. 25-36.

Sołtys 1986 – Wojciech Sołtys, Życie wsi Wary w świetle księgi ławniczej z lat 1449-1634, „Materiały Muzeum Budownictwa Ludowego w Sanoku”, nr 29, s. 49-73.

Szujski 1882 – Józef Szujski, Polen und Ruthenen in Galizien, Wien-Teschen.

Ulanowski 1921 – Księgi sądowe wiejskie, wyd. Bolesław Ulanowski, t. I-II, [w:] Starodawne Prawa Polskiego Pomniki, t. XI-XII, Kraków

Vetulani 1959 – Adam Vetulani, Wartość badawcza ksiąg sądowych wiejskich, [w:] VIII Powszechny Zjazd Historyków Polskich w Krakowie 14-17 IX 1958. Sekcja 7: Historia państwa i prawa, Warszawa, s. 99-114.

Wiszniewski 1844 – Michał Wiszniewski, Historia literatury polskiej, t. VI, Kraków.

Wyczański 1992 – AndrzejWyczański, Kto sądził na wsi małopolskiej w XVI wieku? – sondaż na przykładzie wsi Wary, [w:] Miasto, region, społeczeństwo. Studia ofiarowane Profesorowi Andrzejowi Wyrobiszowi w sześćdziesiątą rocznicę Jego urodzin, red. Ewa Dubas-Urwanowicz i Jerzy Urwanowicz, Białystok, s. 215-219.

Wyczański 1998 – Andrzej Wyczański,, Les prix des fermes paysannes dans la village de Wara du XVe au XVIIe siècle, „Studia Historiae Oeconomicae”, vol. 23, s. 108-116.

Licencja Creative Commons

Reklamy