Materiały do katalogu ksiąg sądowych wiejskich z Wielkopolski i Mazowsza

Opracował Tomasz Wiślicz

(Propozycja cytowania: „Materiały do katalogu ksiąg sądowych wiejskich z Wielkopolski i Mazowsza” opracował Tomasz Wiślicz, Collectanea ad historiam plebeanorum, https://plebeanorum.wordpress.com, [data dostępu])

(publikacja: 3.01.2017)

Wstęp:

Przedstawiam kontynuację wydanego w 2007 r. Katalogu małopolskich ksiąg sądowych wiejskich z XV-XVIII w. (który – mam nadzieję – doczeka się wkrótce bazodanowej edycji elektronicznej). Poniższe materiały mają na celu skatalogowanie znanych wiejskich ksiąg sądowych (i archiwaliów tego typu) z terenów Wielkopolski i Mazowsza z XV-XVIII w. Pod pojęciem Wielkopolski rozumieć będziemy tereny staropolskich województw: poznańskiego, kaliskiego, inowrocławskiego, brzeskiego kujawskiego, sieradzkiego i łęczyckiego, a pod pojęciem Mazowsza – staropolskie województwa rawskie, płockie i mazowieckie. W sumie składały się one na prowincję wielkopolską Rzeczypospolitej Obojga Narodów.

Spis ksiąg sądowych wiejskich z Wielkopolski i Mazowsza zamieścił już Stanisław Grodziski w klasycznym artykule Księgi sądowe wiejskie (zasięg terytorialny i geneza) (Grodziski 1960), jednak siłą rzeczy skupił się na księgach z terenu Małopolski. Informacje na temat ksiąg wielkopolskich i mazowieckich czerpał między innymi z kartoteki tego typu źródeł, prowadzonej przez Kazimierza Kaczmarczyka a przechowywanej obecnie w poznańskim oddziale Archiwum PAN. Nie wykorzystał jednak wszystkich danych, zebranych przez Kaczmarczyka. Na potrzeby poniższych materiałów do katalogu powtórnie przejrzałem zatem kartotekę Kaczmarczyka i muszę podkreślić, że jest to nieocenione źródło wiedzy, szczególnie dla znajomości dokumentów z Archiwum Państwowego w Poznaniu zniszczonych w czasie II wojny światowej.

Pod względem chronologicznym katalog notuje wszystkie księgi wiejskie powstałe przed 1795 r. Przypominam, że w przypadku Małopolski było to bardziej skomplikowane, ponieważ na terenach pierwszego zaboru austriackiego reformy administracyjne w 1786 r. uregulowały zasady prowadzenia kancelarii w dominiach, powodując jakościową zmianę w tworzeniu dokumentacji wiejskiej. W wyniku pierwszego rozbioru również północna Wielkopolska znalazła się pod panowaniem zaborcy, jednak z zajętych przez Prusy terenów nie pochodzi żadna księga sądowa wiejska, powstała po 1772 r., zatem nie można mówić o wpływie administracji zaborczej na tworzenie takich dokumentów.

Spis obejmuje zarówno księgi istniejące w oryginałach, jak i osiągalne obecnie jedynie w odpisach lub edycjach, a także księgi zniszczone i zagubione, jeśli wzmiankowane były w katalogach lub opracowaniach naukowych.

Pod względem formalnym nie wszystkie skatalogowane dokumenty przypominają księgi sądowe znane nam z tak licznej reprezentacji małopolskiej. Czasem zakwalifikowanie ich do tej kategorii może budzić duże wątpliwości (zob. np. księga wsi Jonnego). W przypadku dokumentów zniszczonych nie mamy natomiast żadnej pewności, że chodziło w istocie o księgi sądowe czy gromadzkie (tak jest np. z całą kolekcją spalonych w czasie wojny dokumentów z archiwum poznańskiego, opisanych po prostu jako Dorfakten).

Zwyczajowo uwzględniam również księgi bartne, które stanowią dużą część znanych nam dokumentów z terenów Mazowsza. Jednakże są to materiały różniące się od analogicznych źródeł małopolskich (ze starostwa leżajskiego i Jedlni). Na Mazowszu bywały to księgi miejskie, prowadzone dla bartników wśród których, oprócz chłopów, nie brak mieszczan, a nawet szlachty.

Księgi uporządkowano geograficznie wedle przynależności do przedrozbiorowych województw i powiatów lub ziem (wg stanu z ok. 1770 r.), zaś spisy powiatowe uszeregowano alfabetycznie. Zrezygnowano z numeracji ciągłej. Numery przypisano natomiast województwom i powiatom, zatem proponowane cytowanie numeru księgi powinno wyglądać na przykład tak: 2.6.1b (gdzie „2“ to województwo kaliskie, „6“ – powiat pyzdrski, a „1b“ – Księga sądowa sołecka wsi Hollendry należącej do miasta Pyzdr, 1785-1867. Numeracja województw i powiatów wydaje się nieciągła, gdyż obejmuje wszystkie przedrozbiorowe województwa i powiaty, a tylko w niektórych z nich notujemy interesujące nas obiekty. Taki sposób numeracji ułatwi zarówno dodawanie odnalezionych dokumentów, jak i usuwanie wpisów, jeśli w wyniku bliższych badań okaże się, że danego dokumentu w żadnej sposób nie można jednak uznać za księgę wiejską.

W odróżnieniu od katalogu małopolskich ksiąg sądowych wiejskich tylko niektóre księgi miałem w rękach. Wiele cytuję tylko za opracowaniami, katalogami lub inwentarzami archiwalnymi. Dlatego też publikacja ta ma charakter zaledwie „materiałów do katalogu“. Baza ta zapewne nigdy nie zostanie ukończona. Pozostanie w wersji elektronicznej i będzie na bieżąco uzupełniana i korygowana, a ja gorąco zapraszam do przysyłania wszelkich uzupełnień i poprawek.


Spisy:

Wielkopolska

Mazowsze

Bibliografia:


Mapa:

Gwiazdkami oznaczono księgi istniejące albo znane z edycji i odpisów, choćby częściowych.
Odwróconymi łezkami oznaczono księgi zniszczone i zaginione.
Rombami zaznaczono wsie miasta Kalisza, których dotyczą wspólne akta, prowadzone w Kaliszu.
Jednakowymi kolorami oznaczone są miejscowości leżące w tym samym powiecie (w województwach wielkopolskich) lub województwie (na Mazowszu).

Licencja Creative Commons

Reklamy